Vanaf zaterdag 7 november gaan vrijwilligers van het Hoeksche Waards Landschap weer de velden in om de karakteristieke knotwilgen van de Hoeksche Waard te knotten. Het is een eeuwenoude traditie die niet alleen het typische Hollandse landschap in stand houdt, maar ook van onschatbare waarde is voor de biodiversiteit.
Dick van Houwelingen van Hoeksche Waards Landschap stond aan de wieg van de Knotvogels, een groep vrijwilligers die zich met hart en ziel inzet voor het onderhoud van de wilgen. “We zijn ontstaan uit een weidevogelgroep,” vertelt hij. “Vijftien, twintig jaar geleden waren er nog heel veel weidevogels. Toen die minder werden, moesten we iets anders verzinnen voor de wintermaanden. Een van de coördinatoren van Hoeksche Waards Landschap zat krap met vrijwilligers voor het knotten. Dus dacht ik: één plus één is drie. Ik zet een clubje op van weidevogelbeschermers die knotvogels worden.”
Die club is flink uitgegroeid. Inmiddels zijn er zo’n zes knotgroepen die op wisselende dagen — dinsdag en zaterdag — door de hele Hoeksche Waard trekken. “Er staan duizenden knotwilgen die om de drie, vier jaar geknot moeten worden. Daar heb je nogal wat mensen voor nodig,” aldus Van Houwelingen.
Waarom juist in het najaar?
Het knotten gebeurt in de winterperiode, en dat heeft een goede reden. “In de rustperiode is de sapstroom gestopt en vallen de bladeren van de bomen. Dan is het beter om te snoeien dan wanneer het blad er nog aanzit en de sapstroom omhoog gaat.” En knotten moet je eens per twee of drie jaar doen. “Als je het niet doet, worden de takken zo zwaar dat de boom het niet kan hebben. Dan scheuren ze uit elkaar en ben je een hoop kwijt.”
Ecologisch walhalla
Een knotwilg is meer dan een fraai landschapselement. “Het is een ecologisch walhalla,” zegt Van Houwelingen. “Er zit ontzettend veel leven in. Oude knotwilgen hebben veel los hout, er zitten pissebedden in, insecten, broedende vogels. Er kruipen meer dan vierhonderd diertjes op een knotwilg. Geen enkele andere boom trekt zoveel insecten aan. Het is een enorm belangrijk steunpunt voor de biodiversiteit in de Hoeksche Waard.” Vooral de oude knotwilgen — die grillige, van binnen een beetje verrotte exemplaren — hebben zijn voorkeur. “Die zijn bijna te slecht om te zagen, maar juist daarvoor ga je het doen. Voor de biodiversiteit én voor het gezicht. Met die grillige koppen kun je fantastisch mooie foto’s maken.”
Van griefhout naar zinkstukken
Vroeger hadden knotwilgen een puur praktisch doel. “Ze werden gebruikt als afscheiding langs de sloten. De takken dienden als griefhout: steeltjes, palen om koeien binnen het raster te houden.” Die functie is verdwenen, maar het hout gaat niet verloren. Takken van vijf centimeter en dunner gaan naar een bedrijf dat er zinkstukken van maakt voor de waterbouw. “Afgelopen jaar zijn er vijf vrachtwagens vol takken hout afgevoerd,” zegt Van Houwelingen. “En een deel gaat naar Blijdorp. Giraffen, ezels — die zijn er dol op.”
Hoe gaat een knotdag eruit?
Het Hoeksche Waards Lanschap werkt met een beproefd systeem. Op vrijdag gaan de zogenaamde zaagbekken — vrijwilligers met een zaagcertificaat — vooruit om tien tot vijftien bomen voor te zagen. Op zaterdag komt de grote ploeg van twintig tot vijfentwintig mensen om het hout op te ruimen. “Dan is het rustiger en veiliger. Op zaterdag zagen we alleen elektrisch of met de hand.” De dag begint om negen uur met een kennismaking, om tien uur is er koffie, om elf uur opnieuw koffie, en tegen half een staat de soep op het vuur. “Als afsluiting een glaasje port, en wie wil neemt stookhout mee. Dan is het een mooie dag geweest.”
Iedereen kan meedoen
Voor deelname zijn geen speciale vaardigheden nodig. “Als je een tak kunt slepen, kun je al mee. Er zijn mensen bij van 75 tot 80 die het rustig aan doen, en jonge gasten die alle kanten opspringen met een grote tak.” En wie denkt dat knotten geen workout is, heeft het mis. “Vergeet die sportschool. Je staat op alle mogelijke manieren een tak uit de sloot te trekken. Je gebruikt spieren die je door de week niet gebruikt.”
Van Houwelings mooiste herinnering? “Aan de Hoge Dijk bij Strijen waren we met drie ploegen tegelijk. Vijftig man, volop bezig, en om half twaalf gingen de barbecues aan. Die saamhorigheid, dat is geweldig. Je hebt met elkaar een klus geklaard en daar wordt een feest van gemaakt.”
Aanmelden kan via Hoeksche Waards Landschap . “Als je gemotiveerd bent, weet je de weg te vinden. En als je nog stookhout nodig hebt, kom maar langs.”
🎧 Onder dit artikel is het originele interview met Dick van Houwelingen terug te luisteren.