Herontdekte zeldzame ‘reuzenkaart’ uit 1540 vertelt over verdwenen plaatsen, kastelen en zalm

Met zijn forse afmetingen en hoge leeftijd is het een echte blikvanger. Na 2 jaar buiten het zicht vanwege onderhoud, is hij nu weer te bewonderen in Dordrecht: de 16de-eeuwse ‘reuzenkaart’, vermoedelijk gemaakt in opdracht van de Rekenkamer van Holland.

De landkaart is 3,75 x 1,90 meter groot, is gemaakt door Cornelis Cornelisz Schilder en dateert uit 1540. Het is daarmee de oudste kaart in de beeldcollectie van het Regionaal Archief Dordrecht en bijna net zo oud als een vergelijkbare kleinere kaart in het Nationaal Archief in Den Haag.
Een aantal jaren geleden werd de kaart bij toeval ontdekt door journalist en schrijver Wim van Wijk. Zulke oude en grote exemplaren zijn zeldzaam. Daarom is in 2017 besloten om de kwetsbare kaart te laten restaureren. De kaart is schoongemaakt en het papier gerepareerd. Daarna is de kaart opnieuw opgespannen en is de verf bijgewerkt. Nu is de opknapbeurt klaar en is het pronkstuk te zien bij het archief in Dordrecht. Opvallend is de vaalgele gloed die over de kaart ligt. Kleuren zijn spaarzaam, hier en daar is wat blauw en rood te zien ter markering van steden en dorpen. Op sommige plekken zijn namen en markante plaatsen gemarkeerd, met wat ooit groene verf was.

 

Verdwenen plaatsen en kastelen in Zuid-Hollandse Waard
De kaart geeft een beeld van de Zuid-Hollandse of Groote Waard, kort na de Sint-Elisabethsvloed van 1421. In het noorden is duidelijk Rotterdam te zien, in het zuiden Breda en Raamsdonk. Een prominente plaats nemen de Hoeksche Waard, IJsselmonde en de Alblasserwaard in en de binnenzee waarin de Groote Waard sinds de vloed van 1421 is veranderd. De kaart heeft een grote vertekening: zo is de Hoeksche Waard in zowel noordelijke als zuidelijke richting uitgerekt, waardoor het gebied veel groter lijkt dan het in werkelijkheid is.

 

Ook vermeldt de kaart veel namen van bekende en onbekende plaatsen, rivieren, ambachten, kloosters en kastelen. Zo zijn de loop van de Merwede, de Oude Maas en de Dubbel duidelijk te herkennen, maar ook de dorpen Dubbeldam, Westmaas, Strijen en Almkerk. Met veel moeite zijn de ruïne van het Huis te Merwede en kasteel Kraayestein in de omgeving van Sliedrecht te ontdekken.

 

Zalmvisserij belangrijk in de regio
De kaart is vermoedelijk vervaardigd in opdracht van de Rekenkamer van Holland, in verband met een geschil over visserijrechten in de verdronken Zuid-Hollandse Waard. Keizer Karel V was hierbij een van de partijen. Mogelijk is hij ook gebruikt voor het vastleggen van de aangroei van land na de Sint-Elisabethsvloed en wie de eigenaren van de landerijen waren voor de watersnood. Dat de kaart vanwege het geschil over visserijrechten gemaakt kan zijn blijkt ook uit de grote aandacht voor zalmsteken die met een soort blokjeslijnen en namen van de eigenaren op de kaart zijn aangegeven.
In de 16de eeuw komt de zalm nog veelvuldig voor in de rivieren rond Dordrecht en Rotterdam en is daardoor echt volksvoedsel. De zalm is een belangrijke bron van inkomsten voor veel vissers en wordt gevangen met de zalmsteek, een schutting van wilgenhout die in de rivieren steekt en waaraan een fuik bevestigd is. Door overbevissing is de soort uiteindelijk uitgestorven in dit gebied.

 

Nog genoeg geheimen niet ontdekt
Hoe de kaart in de collectie terecht is gekomen, is niet meer exact te achterhalen. Wel is de kaart al in 1898 door gemeentearchivaris J.C. Overvoorde beschreven in zijn Catalogus van de prentverzameling der gemeente Dordrecht.
Door onderzoek is al veel verklaard, maar de kaart heeft nog lang niet al zijn geheimen prijsgegeven. Er is nog genoeg op te zien waarvan het doel niet duidelijk is. Maar of de oplossing ooit gevonden zal worden? De tijd zal het leren.

 

Praktisch
De kaart hangt in de studiezaal van het Regionaal Archief Dordrecht.
Openingstijden: dinsdag t/m vrijdag 11.00 – 17.00 uur. Iedere eerste zaterdag van de maand 11.00 – 17.00 uur.
Adres: Hof 6, Dordrecht.